از عراق تا ایران دو مسیر متفاوت برای اینترنت ماهواره ای
کارا پیام: در تاریخ ۱۷ جولای ۲۰۲۶، (تیر ۱۴۰۵) طی مراسمی در اتاق تجاری ایالات متحده در واشینگتن و با حضور علی الزیدی، نخست وزیر عراق، قرارداد صدور مجوز رسمی فعالیت اینترنت ماهواره ای استارلینک در سراسر خاک عراق به امضا رسید. این رویداد، که با آغازبه کار تجاری این شبکه در ۲۹ جولای ۲۰۲۶ (مرداد ۱۴۰۵) تکمیل شد، فقط یک موفقیت اقتصادی برای بغداد نبود؛ بلکه امواجی از دستاوردهای سیاسی، امنیتی و فناورانه را به طرف مرزهای غربی ایران روانه کرد.
به گزارش کارا پیام به نقل از خبر آنلاین و به نقل از شرق، استقرار زیرساخت های رسمی اسپیس ایکس (SpaceX) در چند کیلومتری مرزهای ایران، در کنار پیشرفت های خیره کننده فناوری «اتصال مستقیم به تلفن همراه» (Direct to Cell)، پرسش های بنیادینی را در محافل سیاستگذاری و افکار عمومی مطرح کرده است: آیا این اتفاق، واردات و قاچاق این تجهیزات به داخل ایران را تسهیل خواهد کرد؟ فناوری اتصال مستقیم به گوشیهای موبایل در چه مرحله ای قرار دارد و آیا روی همه دستگاهها کار می کند؟ و بالاخره، آیا توسعه این شبکه های فضایی، مسئله فیلترینگ و سانسور اینترنت را برای همیشه در کشورهای خاورمیانه حل می کند؟
استارلینک در عراق؛ پرشی از روی زیرساخت های فرسوده برای درک اهمیت حضور استارلینک در عراق، باید به نیازهای راهبردی این کشور توجه کرد. عراق برای دهه ها با زیرساخت های فرسوده ارتباطی، محدودیت های پهنای باند و پوشش ناقص شبکه های زمینی مواجه بوده است. امضای قرارداد میان کمیسیون ارتباطات و رسانه عراق (CMC) و شرکت اسپیس ایکس، با هدف دورزدن این محدودیت های فیزیکی انجام شد. مقامات عراقی، همچون بلیغ ابوکلل، رییس سازمان رسانه و ارتباطات، این اقدام را بخشی از تلاشهای دولت برای «حفظ حاکمیت دیجیتال و همگامی با تحولات جهانی در قسمت ارتباطات» توصیف کرده اند.
ورود این شبکه ماهواره ای که از صورت فلکی ماهواره های مدار پایین زمین (LEO) بهره می برد، امکان دسترسی به اینترنت پرسرعت با تاخیر پایین را برای دورافتاده ترین مدارس، بیمارستان ها و جوامع روستایی فراهم می کند؛ نقاطی که کابل های فیبر نوری و دکل های موبایل هیچ گاه به آنها نرسیده اند. از منظر قیمت گذاری، استارلینک بسته های متنوعی را برای بازار عراق درنظر گرفته است که نشان از سعی برای تطبیق با قدرت خرید منطقه ای دارد.
عراق با این مبادرت به جمع کشورهای خاورمیانه ای مانند بحرین، اردن، کویت، عمان، قطر و امارات متحده عربی پیوست که پیشتر دروازه های خویش را به روی اینترنت فضایی گشوده بودند. اما آن چه استقرار این شبکه را در عراق متمایز می کند، طولانی ترین مرز خاکی مشترک این کشور با ایران است.
اثرات سرریز؛ بازار سیاه، قاچاق و اینترنت ایران برای درک تأثیر حضور رسمی استارلینک در عراق بر اینترنت ایران، باید به حوادث داخلی ایران در سال ۲۰۲۶ نگاهی بیندازیم. از ۱۸ دی ۱۴۰۴ تا ۲۷ بهمن و از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۵ خرداد ۱۴۰۵ ایران یکی از بی سابقه ترین و طولانی ترین قطعی های اینترنت تاریخ خویش را (به مدت چهار ماه و ۱۸ روز) تجربه نمود. این انسداد بی سابقه که با اهداف امنیتی و در بستر تنش های داخلی و خارجی (از جمله جنگ اسرائیل و آمریکا با ایران) اعمال شد، شبکه ملی اطلاعات را نیز در قسمتهایی کاملا از کار انداخت.
هزینه های اقتصادی این قطعی برای ایران نجومی بود. برآوردها نشان داده است که این محدودیت ها روزانه بین ۳۵.۷ تا ۸۰ میلیون دلار هزینه مستقیم و غیرمستقیم برای اقتصاد ایران به دنبال داشته است. فروشگاه های آنلاین با افت ۸۰ درصدی رو به رو شدند و شاخص کل بورس تهران فقط در چند روز، هزاران واحد سقوط کرد. در چنین فضایی، دسترسی به یک ارتباط امن و خارج از کنترل زیرساخت های داخلی (TIC)، به یک نیاز حیاتی برای بقای کسب و کارها و گردش اطلاعات تبدیل شد.
قبل از فعالیت رسمی استارلینک در عراق، تجهیزات این شرکت به طور عمده از مسیر امارات، ارمنستان و افغانستان به ایران قاچاق می شد. استقرار این شبکه در عراق می تواند با نزدیک ترکردن مسیر تامین تجهیزات به مرزهای غربی ایران، هزینه های حمل و نقل را کم کند و واردات غیررسمی را آسان کند.
قیمت تجهیزات استارلینک در بازار سیاه ایران که قبل از بحران های ۲۰۲۶ حدود ۷۰۰ تا هزار دلار بود، در جریان درگیری ها به حدود چهار هزار دلار رسید. در همین حال، در ژوئیه ۲۰۲۶ (تیر ۱۴۰۴)، مجلس شورای اسلامی قانون «تشدید مجازات جاسوسان و همکاری کنندگان با دولت های خارجی» را تصویب کرد که در آن واردات، فروش و استفاده از تجهیزات استارلینک به صراحت جرم انگاری شده و مجازات های سنگینی (در مواردی تا حد اعدام به بهتان جاسوسی) برای آن تعیین شد. دستگاه های مسئول نیز با بهره گیری از تجهیزات پیشرفته مانیتورینگ سیگنال، صدها دستگاه استارلینک را در مناطق مختلف کشور کشف و ضبط کردند که فقط در یک مورد منتج به بازداشت ۴۶ نفر و توقیف ۱۳۹ دستگاه شد. علاوه بر این، ایران به مقابله الکترونیک روی آورده است. گزارش ها از آن حکایت می کند که دولت با بهره گیری از تجهیزات پیشرفته پارازیت (Jamming) و فریب جی پی اس (GPS Spoofing) - تلاش گسترده ای برای ازکارانداختن گیرنده های استارلینک انجام داده است. گیرنده های استارلینک برای یافتن ماهواره ها و همگام سازی زمانی به سیگنال های دقیق GPS وابسته اند و اختلال در این سیگنال ها موجب قطعی ارتباط می شود.
نبرد دیپلماتیک؛ استارلینک در راهروهای اتحادیه بین المللی مخابرات تلاشهای ایران برای مسدودسازی استارلینک، علاوه بر میدان های فنی و فیزیکی، به عرصه های دیپلماتیک و حقوق بین الملل نیز کشیده شده است. در دوم تیرماه ۱۴۰۴ (اواخر ژوئن ۲۰۲۶)، وزارت ارتباطات ایران برای چندمین بار با ارسال شکایتی رسمی به اتحادیه بین المللی مخابرات (ITU)، نسبت به نقض حاکمیت سایبری و رادیویی خود توسط شرکت اسپیس ایکس اعتراض کرد.
استدلال حقوقی ایران کاملا بر مبنای اساسنامه ITU و مقررات رادیویی (Radio Regulations) بنا شده است. طبق این مقررات، هر اپراتور ماهواره ای برای ارایه خدمات در قلمرو جغرافیایی یک کشور، مکلف به دریافت «حقوق فرود» (Landing Rights) و کسب مجوز از نهاد تنظیم گر آن کشور است. ایران با استناد به این قوانین، فعالیت استارلینک را غیرقانونی خوانده و خواهان رسیدگی هیات مقررات رادیویی (RRB) به این پرونده شد. هیات مقررات رادیویی پیشتر و در بررسی شکایت های قبلی ایران، ضمن ابراز نگرانی، از اسپیس ایکس خواسته بود تا به حاکمیت ملی کشورها احترام گذاشته و پایانه های بدون مجوز را از راه فناوری «حصارکشی جغرافیایی» (Geofencing) غیرفعال نماید. در عین حال، اجرای این دستورات در عمل با چالش های ژئوپلیتیکی مواجه می باشد.
انقلاب Direct to Cell؛ ماهواره هایی که نقش دکل مخابراتی را بازی می کنند درحالی که تمرکز رسانه ها بر دیش های فیزیکی استارلینک است، یک انقلاب خاموش اما بنیادین در فضا درحال رخ دادن است که می تواند معادلات فیلترینگ را برای همیشه دگرگون کند: فناوری اتصال مستقیم به تلفن همراه یا Direct to Cell (D2C).
این فناوری به گوشیهای هوشمند استاندارد و معمولی (گوشی هایی که از نسل چهارم و پنجم شبکه های موبایل پشتیبانی می کنند) اجازه می دهد تا بدون نیاز به هیچ گونه تغییر سخت افزاری، اتصال فیزیکی به دیش، نصب اپلیکیشن خاص یا ارتقاء فریم ور، مستقیما به ماهواره های درحال گردش متصل شوند. در این پارادایم، ماهواره LEO دیگر تنها یک رله کننده سیگنال (Bent-pipe) نیست، بلکه دقیقا نقش یک پایگاه پایه (eNodeB یا gNodeB) یا «دکل مخابراتی در فضا» را ایفا می کند.
اسپیس ایکس تابحال بیشتر از ۶۵۰ ماهواره مجهز به قابلیت D2C را در مدار قرار داده است و از جولای ۲۰۲۵ خدمات تجاری آنرا در همکاری با اپراتور T-Mobile در آمریکا و OneNZ در نیوزیلند آغاز نموده است. کاربرانی که به نقاط کور شبکه های زمینی (مانند بیابان ها یا پارک های ملی) می روند، به شکل خودکار و یکپارچه روی شبکه ماهواره ای رومینگ می شوند.
آیا این فناوری اکنون معجزه می کند؟ پاسخ واقع بینانه اینست که D2C هنوز در مراحل ابتدایی خود قرار دارد. خدمات فعلی استارلینک تنها محدود به ارسال پیامک، پیام های متنی در پلت فرم هایی چون X و واتساپ، و ارتباطات اینترنت اشیا (IoT) است. اسپیس ایکس وعده داده است که با تکمیل صورت فلکی V2 در سالیان ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، قابلیت تماس صوتی و دسترسی به اینترنت دیتا را نیز فعال خواهدنمود. در عین حال، سرعت این سرویس در بهترین حالت بین ۳ تا ۱۷ مگابیت بر ثانیه به ازای هر پرتو (Beam) است. از آنجائیکه شعاع هر پرتو صدها کیلومتر مربع است، این ظرفیت محدود باید میان هزاران کاربر به اشتراک گذاشته شود. علاوه بر این، به علت ضعف سیگنال، این فناوری در داخل ساختمان ها یا فضاهای بسته کارآمدی ندارد و نیازمند دید مستقیم و بدون مانع به آسمان است. بنابراین، D2C فعلا جایگزین شبکه های 5G فیبر نوری نیست، اما لایه ای حیاتی برای بقا و تبادل آزاد اطلاعات به حساب می آید.
ژئوپلیتیک اتصال مستقیم؛ پایان قطعی سانسور؟ فناوری Direct to Cell این پتانسیل را دارد که تمام معادلات کنترل اطلاعات را برهم بزند. با این حال، پیاده سازی این ایده در ایران با یک مانع رگولاتوری بزرگ روبرو است. مدل فعلی استارلینک (بر اساس چارچوب SCS کمیسیون ارتباطات فدرال آمریکا) بر کرایه فرکانس های زمینی اپراتورهای موبایل استوار است. اگر اسپیس ایکس بخواهد سیگنال خویش را روی آسمان ایران ارسال نماید، باید روی فرکانس هایی پخش شود که به شکل انحصاری در اختیار اپراتورهای داخلی (مانند همراه اول یا ایرانسل) است. این کار از نظر فنی تداخلات رادیویی (Interference) شدیدی در شبکه های داخلی بوجود می آورد و از منظر قوانین ITU، تجاوز آشکار به حریم فرکانسی یک کشور بحساب می آید. اما آیا این موانع حقوقی در زمان بحران های سیاسی بازدارنده خواهند بود؟ افشای اسناد محرمانه در اواسط سال ۲۰۲۶ نشان داد که قواعد بازی امکان دارد تغییر کند. طبق گزارش های معتبر، شرکت اسپیس ایکس پیشنهادی را به وزارت دفاع ایالات متحده (پنتاگون) ارایه کرده است که در آن برای دورزدن قطعی های اینترنت اعمال شده توسط دولت ایران، مبلغ ۵۰۰ میلیون دلار بعنوان هزینه پرتاب ماهواره های ویژه و ۱۰۰ میلیون دلار در ماه برای نگهداری و فعال سازی سرویس Direct to Cell بر فراز ایران درخواست شده است. هرچند این پیشنهاد با اختلافاتی بر سر هزینه ها مواجه گردید، اما نفس وجود چنین طرحی نشان دهنده یک تغییر پارادایم است: دولت های غربی درحال بررسی استفاده از فضا بعنوان ابزاری برای دورزدن مستقیم سانسور و شکستن انحصار شبکه های مخابراتی دولتی در زمان وقوع بحران ها هستند. اگر پنتاگون یا ائتلافی از دولت های حامی آزادی اینترنت، بودجه و پوشش حقوقی چنین عملیاتی را تامین کنند، استارلینک می تواند با سودجستن از مدیریت پیشرفته تداخلات یا استفاده از فرکانس های خاص، یک اتصال حیاتی (حتی در حد تبادل پیام های متنی و اخبار) را مستقیما به دست میلیونها ایرانی برساند؛ اقدامی که سیستم های فیلترینگ ده ها میلیارد دلاری را در عمل بلااستفاده خواهدنمود.
چه خواهد شد؟ شروع به کار رسمی اینترنت ماهواره ای استارلینک در عراق، بیشتر از آنکه فقط یک تحول تجاری در کشور همسایه باشد، زنگ خطری جدی برای معماری فیلترینگ و انحصار اطلاعات در ایران است. در کوتاه مدت، این رویداد با تبدیل کردن عراق به یک هاب لجستیکی، مرزهای غربی ایران را در معرض ورود گسترده تر این تجهیزات قرار می دهد و به رغم جرم انگاری های شدید و افزایش نجومی نرخها در بازار سیاه، تقاضا برای عبور از سد محدودیت ها را زنده نگه می دارد. جنگ الکترونیک و پارازیت های پیشرفته نیز بااینکه برای مقاطعی کارساز بوده اند، اما در مقابل نبوغ مهندسی آرایه های فازی و قابلیت های نرم افزاری شبکه های فضایی، درحال ازدست دادن کارآمدی خود هستند.
اما تصویر بزرگ تر و سرنوشت سازتر، تحول فناوری Direct to Cell است. گذار از دیش های گران قیمت به اتصال مستقیم و بی واسطه گوشیهای هوشمند به ماهواره ها، ماهیت کنترل اطلاعات را برای همیشه تغییر خواهد داد. در جهانی که هر ماهواره نقش یک دکل مخابراتی غیرقابل انهدام و غیرقابل فیلتر را ایفا می کند، مرزهای جغرافیایی و قوانین سنتی حاکمیت فرکانسی، رنگ می بازند.
آینده سانسور در چنین جهانی، خیلی پرهزینه تر، پیچیده تر و در نهایت ناکارآمدتر خواهد بود. آسمان، درحال تبدیل شدن به قلمرویی بدون مرز است و تکنولوژی، دیر یا زود، سیطره خویش را بر دیوارها تحمیل خواهدنمود.
منبع: کارا پیام
این مطلب کاراپیام را پسندیدین؟
(1)
(0)
مطالب مرتبط جدید کاراپیام
نظرات بینندگان کاراپیام در مورد این مطلب